İSTENMEYEN DAVRANIŞLAR

    İlkay her gün okula geç gelmektedir.Ali sürekli arkadaşlarını şikayet etmektedir. Ömer uygulamalara katılmamaktadır.Mustafa yerinde nadiren oturmakta, zamanının büyük kısmını kalem açmakla geçirmedir.Oya sık sık devamsızlık yapmaktadır.Gül etkinliklere sürekli konuşarak dersin akışını bozmaktadır.

    Bu ve benzeri durumlar ders ortamında sıkça karşılaşılan problemli davranışlardır.Bu davranışların çoğu hemen hemen bütün derslerde öğretmenler tarafından gözlenebilmektedir.En deneyimli öğretmenler bile sınıflarında istenmeyen çocuk davranışlarıyla karşı karşıya kalmaktadır.

    İstenmeyen davranışların sağlıklı, bir şekilde tanımlanması, bu tür davranışların önlenmesi ve gerekli müdahalenin yapılabilmesi açısından belirleyici bir öneme sahiptir.

İstenmeyen davranışlar, eğitimsel amaç, plan ve etkinlikleri olumsuz etkileyen ve engelleyen davranışlardır.

İstenmeyen davranışlar sekiz başlık altında  aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir

Sorun Olmayan : Kısa dikkatsizlikler, bazı çocukların konuşması, bir çalışma yaparken kısa ara vermeler gibi ortak davranış örneklerinden oluşur.

Küçük Sorunlar:Sınıf işlemleri ve kurallarına karşı olan davranışları içerir.Örneğin çocuğun oturduğu yerden izin almadan kalkması gibi küçük ama rahatsızlık verici davranışlardır.

Önemli Sorunlar:Bu davranışlar eğitim etkinliğini bozan ve öğrenmeyi engelleyen davranışlardır.Bu gruptaki davranışlar çok ciddidir; ancak kurum ve sınıf kuralları ile önlenebilirler.Örneğin diğer çocukların şiddet uygulama veya kavga eylemi, önemli sorun olarak nitelenebilir.

   İstenmeyen davranış gruba, etkinliğe zamana ve duruma göre değişebilir.Bu nedenle herkesin üzerinde anlaşacağı istenmeyen davranışları listelemek ve tanımlamak oldukça zordur.Ancak çocukların sınıf içindeki davranışlarını istenmeyen davranış olarak adlandırabilmek için dört ölçüt bulunmaktadır.

*Davranışın çocuğun kendisinin ya da sınıftaki diğer arkadaşlarının öğrenmesini engellemesi.

*Davranışın çocuğun kendisini ya da arkadaşlarının güvenliğini tehlikeye sokması.

*Davranışın kurumun araç gereçlerine  ya da arkadaşlarının eşyalarına zarar vermesi

*Davranışın çocuğun diğer çocuklarla iletişimini ve sosyalleşmesini engellemesi.

İstenmeyen Davranışların Nedenleri

   İstenmeyen davranışların en aza indirilmesi ve önüne geçilebilmesi için yapılması gereken, bu davranışların ortaya çıkmasında etkili olan nedenlerin bilinmesine bağlıdır.

   Bu nedenleri temel olarak dokuz  ana başlıkta toplayabiliriz.

1-Etkinlikten sıkılma;

Çocukların etkinlikten sıkılmaları dikkatlerini başka yöne aktarmasına sebep olabilir. Sıkılmanın nedenlerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz.

    a.Çocukların ilgi ve ihtiyaçlarına cevap vermeyen,  yetenekleriyle ilişkin olmayan ders etkinlikleri.

    b.Öğretmenin bilgi beceri ve deneyim eksikliği,

    c.Kullanılan araç gereç yöntem ve tekniklerin yerinde ve doğru kullanılmamamsı

    d.Öğretmenin çocukların ilgi ve ihtiyaçlarını bilmememsi yada görmezden gelmesi.

    e.Öğretmenin etkinliği çekici hale getirmek için çaba sarf etmemesi

    f.Dersin hareketli olmaması ve öğretmenin etkinliği interaktif hale getirememesi,

    g.Dersin gereğinden fazla uzun sürmesi

    h.Dersin çocukların seviyesine göre çok kolay yada çok zor olması,

    l.Öğretmenin çocukları motive edememesi.

Görüldüğü gibi aslında çocuğun etkinlikten sıkılmaması büyük oranda öğretmenin  elindedir.Eğer öğretmen yukarıda sayılan nedenleri ortadan kaldırmak için önlemler geliştirirse çocukların etkinlikten sıkılmamasını sağlayabilecektir.

2- Otoriteye Karşı Gelme İsteği:

  Otorite ve kurallar hayatımızın belli dönemlerinde özellikle ergenlik döneminde gereksiz ve anlamsız gelebilir. Çocuklar istenmeyen davranışları yaparak otoriteyi kırmaya kendisini bu şekilde geçekleştirmeye çalışabilir. Çocukların kurallara karşı gelmesini kuralların oluşturulmasında onların  da söz sahibi olmalarını sağlayarak engelleyebiliriz.Çünkü birlikte oluşturulan kurallara sahip çıkmak isteyeceklerdir.

3-Dikkat Çekme:

   Hepimiz ilgi çekme ve sevgi görme isteği içinde olabiliriz. Bazı çocuklar özelikle aile ortamında sevgi ihtiyacı yeterince karşılanmayanlar, bunu sizden ve arkadaş çevresinden sağlamak isteyebilir.(çok çocuklu ailelerden gelen çocuklar, anne ve babasını kaybetmiş, yada ayrılmış çocuklar,  ailede fiziksel veya ruhsal şiddete maruz kalmış çocuklar vs.)

   Eğer çocuğun istenmeyen davranışı dikkat çekmek amacı ile yaptığını gözlüyorsanız bu davranışı umursamamakla davranışın sönmesini sağlayacaktır. Fakat çocuğun olumlu davranışları da görüldüğünde taktir edilmelidir.

4-Kuralların Olmayışı veya Çocuklar Tarafından Bilinmemesi:

   İstenmeyen davranışların temel nedenlerinden birisi kuralların çocuklar tarafından bilinmemesi veya iyi anlaşılamamasıdır. Daha ilk hafta içinde çocuklarla birlikte kuralların oluşturulması ve paylaşılması gerekmektedir.

5-Duygusal Sorunlar

   Bazı çocukların duygusal problemler yaşaması onların istenmeyen davranışlarda bulunmalarının sebebi olabilir. Burada aslında sorun olan çocuğun duygusal problemleridir ve bunu ancak profesyonel bir yardım alarak çözebiliriz. Yani istenmeyen davranışın nedeni duygusal sorunlar olan çocuklar için profesyonel yardım sağlanmalıdır.

6-Öğretmenden Kaynaklanan Sonunlar

  Öğretmenin nitelikleri sınıf yönetiminin kalitesi ve başarısı üzerinde önemli ölçüde etkilidir.

Etkili bir sınıf yönetiminde gönüllünün her şeyden önce yapması gereken ilk iş çocukları iyi  tanımak olmalıdır.

    Öğretmenin çocukla iletişiminde hatalar yapması:

              Çocukla alay etme

              Sorulan sorulara cevap vermeme

              Kararsız davranışlarda bulunma

              Çocuklara karşı saygısız ve kaba davranışlar sergilenmesi

              Adil davranılmaması ayırım yapması

              Tutarlı olmaması gibi nedenler çocukları istenmeyen davranışa itebilir.

7-Eğitim Yöntemiyle İlgili Yetersizlikler

   Etkinliğin sıkıcı ve monoton olması,  fiziksel şartların uygun olmaması,  öğretmenin konuya hakim olamaması, ses tonunu iyi kullanamaması, beden dilini uygun kullanamaması, gibi faktörler istenmeyen davranışa neden olabilir.

Ayrıca etkinlikte kullanılan araç gereç yöntem ve tekniklerin yerinde kullanılmaması, etkinlikte gönüllünün sürekli pasif olması da istenmeyen davranışların önemli nedenlerindendir.

8-Öğretmenin Kişisel Özellikleri

   Gönüllünün kişisel özellikleri, özgüven,  tükenmişlik, başarısızlık korkusu vb durumlar, çocuklardan hoşlanmama ve özel sorunları (evlilik vb) istenmeyen davranışa kaynak olabilir.

9-Çocuklardan Kaynaklanan Nedenler

    Bazı çocuklar öğrenim yaşantılarında karşılaştıkları başarısızlıklar nedeniyle etkinliği takip etmeyerek sürekli etkinliği bozmaya çalışabilirler. Çocuğun öğretmen ve arkadaşlarıyla etkileşim düzeyinin düşük olması, sosyal becerilerde yetersiz olması, arkadaşlarının olmaması, kurumu sevmemesi, sosyal doyumsuzluk içinde olması gibi pek çok neden çocuğu etkinlik ortamında görmek istemediğimiz davranışlara itmektedir.

   Bunun dışında çocuğun ailesiyle ilgili etmenler de söz konusu olabilir. Ailedeki birey sayısı, ailenin gelir ve eğitim durumu çocuk davranışlarını etkileyen faktörlerden bazılarıdır. Etkinlik ortamında gözlenen istenmeyen çocuk davranışlarının aileden kaynaklanan diğer bir nedeni ise anne baba tutumlarıdır.

10-Fiziksel Ortamdan Kaynaklanan Nedenler

   Etkinlik ortamının fiziksel koşulları, gürültü ve kalabalık oluşu, ısı ve ışık durumu çocuk performansı üzerinde önemli ölçüde etkilidir.Fiziksel açıdan kötü yapılandırılmış bir ortamda çocuklara etkili öğrenme ortamı sağlamak kolay değildir.

   Çocuk sayısının fazla olması, oturma düzeninin uygun olmaması.Çocukların uygun oturma düzeninde oturmamaları gönüllünün sınıfı daha iyi kontrol etmesini sağladığı  gibi iletişimi de en etkin duruma getirecektir.Sınıfın temizliği, ısı ışık uygunluğu da fiziksel şartlar içerisinde sayılabilecek sebeplerdendir.

İSTENMEYEN DAVRANIŞLARA KARŞI STRATEJİLER

1-İsteneni çağrıştırmak

  Çocuğu istenen davranışa iletmenin bir yolu da eğitimcinin örnek, anlayışlı destekleyici davranmasıdır. İstenmeyen değil, istenen davranış gündemde tutulmalı, eğiticide bunun modeli olmalıdır. İletişimde kullanılan dil çocuğun kullanması istenilen olumluyu çağrıştıran olmalıdır.Yaramaz haylaz gibi sıfatları zamanla çocuk kendine mal ederek böyle olmaktan sıkıntı duymamaya başlar.

2- İstenen davranışa inandırmak

   İnsanları kandırmak kolay; inandırmak güçtür. İnandırmak uzun süreli sabırlı, örneklemeli, somut durumlar yaratıcı çabalar gerekir.Bunun için kullanılacak çeşitli yollar vardır.

•  İstenen davranışın yararını belirtmek, istenen zevk veren sonuçlarını  göstermek.
• Olumlu örnekler inanmayı kolaylaştırır.(ben hep böyle yaptığımda insanlar benden hoşlanıyor..vb)
• Aksi davranışların zarar getireceğinin belirtilmesi de uygun davranışa götürücü olabilir.(böyle yapmazsan zararlı çıkarsın, mutsuz olursun.)
• İstediğini belirtmede bir yoldur.(böyle yapmanı istiyorum, senden bunu bekliyorum.)
• Davranışın gruba ve başka insanlara karşı görev olduğun söyleyerek inandırma  da bir yöntemdir.(grubun böyle davranmana ihtiyacı var..)

3-İstenen davranışı güçlendirmek

  İstenen davranışın bir kez yapılmasını sağlamak yetmez.Davranış yerleşinceye kadar izlenmeli, uygulanan yöntem  sürdürülmeli, gerektiğinde değiştirilmelidir. İstenen davranışın gösterilmesini ve yerleşmesini sağlamanın  yolları olarak övgü ve ödülle destekleme, övgü ve ödülü kaldırma istenmeyen bir sonuca son verme önerilmektedir.

4-İstenen davranışı kolaylaştırmak

   İstenen davranışı göstermek bazı engellerin aşılmasına bağlıysa çocuk bu davranışa isteksiz çekingen olabilir. İstenen davranışın gösterilmesi, istenmeyenin gösterilmesinden daha kolay, olduğunda eğitimcinin işi kolaylaşacaktır. Bunu sağlaması sınıfın fiziksel eğitsel sosyal düzenine bağlıdır.

Sınıf ortamı seçenek sağlayıcı olmalı, çocuğun kişisel özelliklerine uygun fraklı durumlarla, olanaklarla karşı karşıya getirmeli,

 Öğretim programı, öğretim hızındaki farklar gözetilerek düzenlenmeli, çocukla okulda farklı ilgilere seslenen sosyal etkinliklerde bulunmalıdır.

İSTENMEYEN DAVRANIŞLAR KARŞI EYLEMLER

   Eğiticinin bütün çabalarına karşı ister istemez sınıfta istenmeyen davranışlar öğrenme öğretme etkinliklerinin amacına ulaşmasını engelleyici durumlar olabilir.Bundan kaçınmak çoğu zaman olanaksızdır. Ancak istenmeyen davranışların neden kaynaklandığını bilmek bu davranışların düzeltilmesinde eğiticinin işini kolaylaştırır.

   Sınıfta her şey normal giderken eğitici bir anda birden fazla istenmeyen davranışla karşılaşabilir.

Eğitici sorun durumunda kendinden emin, güvenli, ancak hata yapan çocukların da iyi niyetine inanan bir tutum sergilemelidir; çünkü istenmeyen davranışın değiştirilmesi çocuğun kişilik değerleri ve özgüven duygularının  pekiştirilmesine bağlıdır.

  Sınıfta oluşan istenmeyen davranışları önlemek ve düzeltmek amacıyla eğiticinin uygulayabileceği stratejiler vardır. Bunlar aşağıda verilmiştir.

1-Görmezden Gelmek

   Bazı davranışlar yoğunluk süreklilik yaygınlık göstermeden sadece o anın durumsal koşullarına bağlı olarak ortaya çıkan masum çocuk kusurlarıdır. Bu tür sorunları problem durumu gibi algılamak doğru değildir. Görmezden gelmek hatalı davranışın farkında olduğunu karşı tarafa esnek bir iletişim diliyle yansıtabilme ustalığının anlamıdır. Ancak dikkatli kullanılmadığında görmezden gelme yönteminin ciddi sorunlara neden olması mümkündür.

2-Uyarma

   İstenmeyen davranışa karşı eğiticinin beklemeden uyarma eylemine geçmesi önerilmektedir. Aksi halde yanlış davranış sürer. Çocuk eğiticinin gördüğü halde harekete geçmediğini görürse bundan  onay ve cesaret alabilir. Yanlış davranışların vaktinde görülmesi eğiticinin sınıftan haberdar olduğunu gösterir.

Uyarma göz teması ya da sözlü uyarı şeklinde yapılabilir.

3-Doğru Davranışı Gösterme

  Eğitici sözlü uyarı yapmadan önce istenmeyen davranışı yapan çocuğun yanı an yaklaşır ve çocuğun, etkinliğe dönmesini sağlar,  örneğin: Eğitici elinde dergi gazete yada farklı bir kitap okuyan çocuğun yanına gelerek onları masanın içerisine koyar. Bir başka örnek ise eğitici masayı karalayan bir çocuğun yanına gelip elindeki kalemi alıp masanın üzerine koyar.

4-Umursamama

   Ara sıra çocuklar yalnızca eğiticinin dikkatini çekmek için istenmeyen davranış gösterir. Eğiticinin istenmeyen davranışı  gösteren çocuklarla ilgilenmemesi ve istendik davranışı gösterenlerle ilgilenmesi çocukların istenmeyen davranışları bırakmasını sağlayabilir.

5-Fiziksel Ortam Değişikliği

  Eğiticinin istenmeyen davranışta bulunan çocuğun yeri ve ortamının değiştirilmesidir.Örneğin:Eğitici etkinlik anlatırken arka sıradaki iki çocuk kendi aralarında sürekli olarak konuşuyor. Eğitici bunların ayrı yerlerde oturmalarını isteyebilir yada  birini öne çıkarabilir.diğerini de etkinlikten koparabilir.

6-Sorumluluk Verme

  Yapılacak bir iş olmadığını düşünen  veya işi ona ilginç gelmeyen çocuğun istenmeyen davranışa yönelmesi normaldir. Bu durumda ona bir iş vermek işini ilginç olanla değiştirmek yararlı olur.bunun için çocuk iyi tanınmalıdır.Özet çıkarma, rapor yazma kayıt tutma etkinlikteki sunu sırasını sırası gelene duyurma araç getirip götürme karatma ve aydınlatma  görevi kura çektirme gibi sınıf içi yapılabilecek eğitsel kol ve etkinliklerde daha geniş seçeneklerle, çocuğun işe yöneltilerek istenmeyen davranışı değiştirmede kullanılabilir.

7-Etkinliklerde Değişiklikler Yapmak

  İstenmeyen davranış etkinliğe ilginin azaldığını ve etkinlikten koptuğunu gösterir.

Etkinlik çocuk için ilginç olmaktan çıkmıştır. Eğiticinin sınıfı ilginç bir yer yapması gerekir.etkinliğin düzeni akış hızı ve yönetsel başarıyla ilgili kararsızlık ve gecikme etkinlik dışı davranışları artırır.böyle durumlarda ortam, yöntem ve eğitici davranışlarının bir kaçında değişiklikler yapmak gerekir.sorunları sınıf etkinliğine katılmayan çocuklar yaratır ve diğerleri de etkinlikten kopabilir.Bu durumda istenmeyen davranışın nedenini ortadan kaldırmak, o çocukları sınıf etkinliğine katıcı düzenlemelere başvurmak gerekir.

8-Aile İle İletişim Kurmak

  Bazı ağır davranış problemlerinin çözümün9dde özellikle aileye başvurulması gerekir. Bu aşamada anne babanın

 sorun hakkında bilgilendirilmesi ve onlardan destek alınması yoluna gidilmelidir.

Havzaram

 Mücahit Ustabaş

Psikolojik Danışman